Tikishmatikan ne tutal: La Montañona

Ijkiuni ken muita ne Chinchuntepet kwak tinemit ne Weykojtan

La Montañona se tepet tik Concepción Ketzaltepet, ijtik Chalatenanku. Nemi ka 1.647 metroj ijpak ne lamal. Kipia sea miak kwawit ken ne ukut, ne ciprés wan ne liquidámbar. Sujsul sesek muchi ne shiwit.

Yek ne Nawat nitaketza?

Ne Nawataketzat ishpajpakit su tiktasujta ne intaketzalis.

Nugustuj ne Nawat wan nikneki!

Tay muneki muchiwa pal timumachtiat se taketzalis

Shimumachti mujmusta,
melka chiupichin!

Kwak nipejki nimumachtia ukse taketzalis, nimumakak cuentaj ka nemit sejse tay tiwelit tikchiwat pal timumachtiat yek wan talul. Taja nusan tiweli timumachtia Nawat su tikchiwa ini tay niaw nimetzilwia:

1. Shimumachti mujmusta

Shimumachti mujmusta su weli. Te muneki ma shimumachti miak horaj. Su timumachtia ijtik 20 ush 30 minutoj, nemi yek! Melka chiupichin, shimumachti muchi ne tujtunal, kiane tiaw tiweli tikelnamiki ne tay timumachtijtuk.

Ume tapatalis tik Nawat ipal ne ipoemaj John Donne "Ajkewi nuawil ka tapuyawa"

John Donne

Nemi se yektzin shuchitajkwilul ush poemaj ipal ne tajkwiluani John Donne (1572-1631) itukay tik ne Inglestaketzalis Break of Day. Tik Nawat anka welit tinat itukay ijkiuni: "Ajkewi nuawil ka tapuyawa".

Se siwat wan se takat panutiwit munapaluat muchi ne tayua wan ajsi ne tapuyawa. Kwak tanesi, ne takat muketza pal yawi tekiti. Ne siwat kineki ma naka iwan...

Nikan nemit ume tapatalis ipal "Ajkewi nuawil ka tapuyawa". Jaime Nuñez kichiwki ne se, wan Alan King kichiwki ne seuk. Su taja tikneki, weli tikejekua tikpata nusan!

1932: Nikan nemit!

Fotoj: Werner Hernández (Ishkalamat)

Ne noymet te kanaj,

tea chachalakat:

ashan nawpual-ume shiwit,

tik ne shiwit 1932,

mukawket,

mikiket,

kinmiktijket

senpual-majtakti-mil kupak.

Ne Kwishti

Nemit miak clasej kwishti

Ini tajkwilul muajsi tik ne Wikipediaj tik Nawat.

Ne kwishti se tutut ipal ne orden itukay Falconiformes.

Nemit miak tekenhat ijpak ne Tal; sejse yejemet chijchikitik, semaya majtakti u kashtul centimetroj, sejseuk sujsul tujtumak – welit kipiat se metroj.

Tunan Tal (se poemaj ipal Genaro Ramirez)

"Earth Mother" (1882),
ipal Edward Burne-Jones

Ini yektzin poemaj muajsi tik ne iamaw Genaro Ramirez Vasquez itukay Naja Ni Genaro.

PADIUSH, Nan Tal,
ka taja tikitak kwak ninesik,
tikitak kwak nipejki niweya,
kwak nimuchiwki takat.
Mupanpa naja niwelik nikchiwa muchi tay niwelik tik ne tunal,
ninemik wejwey takapiltzin,
nechmunekiket pal nitekitik iwanmet.

Keski tikmati?

Wan taja, keski tikmati?

Ashan niaw niktalia sejse tajtanilis tik iyekkan ne iswat ipanpa ne tajtajkwilul tik Chachalaka.

Kwak tami tiamatachia, weli tina tay tikmati ka yek. Tiawit tikitat su muchi tikmatit kenha o te!

Nusan su tikneki tiweli tinankilia nikan katani pal titechilwia tay tikmati ipanpa ini tajtajtanilis.

Ne Chapulintal (se cuentoj)

Se chapulin

Nikan nemi se tay kichiwat contar ipanpa ne chajchapulin. Ini cuentoj muajsi tik ne iswat 20 ipal ne amat Panuk Tik Ijtzalku tik Nawat te uij. Ne tamatini pal Alemania, Leonhard Schultze Jena, kikakik tik Kuskatan ashan anka 90 shiwit.

Ne Chapulintal

Se lamatzin semaya kipiatuya se ikunew, wan sea kitasujtak.

Uni piltzin weyak, wan kwak muchiwki takat ne inan kinamiktij, wan kwak tamik munamiktia ne takat, yajki iwan ne isiwaw ka ukse kal.

Se cuentoj Lenka: ne tal pulujtuk ipal Anamerike

Ne tal  itukay 'Kukoike' tik ne Lenkataketzalis.

Ne Manauele Lenka ne tapunilis palikman ipal ne techan Lenka. Ne Manauele kipiat sejse cuentoj ipanpa se tal pulujtuk ne atukik itan ne weyat. Uni tal pal ikman itukay Anamerike wan wey ipatiw pal ne techan Lenka ika yaja ne pewalis ipal muchi ne taishmatilis Lenka. Miak cuentoj taketzat ipanpa uni tal.

Nian kwitat! (se chuntal)

Se tepuspatani pal ashan
sentzunti shiwit (1911)

Se takat mutalij itech se siwapiltzin tik se tepuspatani. Kilwij:

— Tipewakan titajtaketzat pal te tiawit timajmawit kwak tipatanit!

— Yek nemi, —inak ne chikitik. —Wan tay ipanpa tiawit titajtaketzat?

— Anka tiwelit titajtaketzat ipanpa fisica nuclear? —inak ne takat wan pejki wetzka.

Se takwikalis pal ne kujkunetzizin

Ini se takwikalischin tik Nawat nikchiwtuk pal nitakwika ipal nuishwiu ashan kwak shulutzinchin:

Se tzawal ipal se tukat

Chikitik tukat

Ne chikitik tukat,
tejku tik ne kwawit,
Ne tepeat walajtuk,
Kiwika tik ne at.

An kisa ne tunal,
Wan muchi nemi waktuk,
Wan ne chikitik tukat,
Tejkuya ukse kwawit.